Bức ảnh bí ẩn "vị sư dạy học cho trẻ" – Hiểu lầm kéo dài về Somdej Toh

Mở đầu

Đây là bài phụ lục không nằm trong 12 chương chính của ghi chép Maha Ammat Trai Phraya Thipkosa. Bài được trích từ Matichon Sudsapda ngày 29 tháng 7 năm Phật lịch 2548 (2005), năm thứ 25, số 1302, đăng trên Amulet2U.com bởi người dùng Rat. Chủ đề: bức ảnh "vị sư dạy học cho trẻ" đã gây hiểu lầm suốt hàng chục năm – được cho là chân dung vua Chulalongkorn thời thiếu niên đang học chữ với Somdej Toh. Bài viết lần lại nguồn gốc thực sự của bức ảnh và các căn cứ bác bỏ hiểu lầm.

Bức ảnh và chú thích sai

Bất cứ ai đã đọc sách về Somdej Toh đều ít nhất một lần bắt gặp bức ảnh "vị sư dạy học cho trẻ". Bức ảnh thường được hiểu là chân dung Đức vua Chulalongkorn (Rama V) khi còn niên thiếu đang học chữ với Somdej Phra Phutthachan (Toh) – thường xuất hiện trên các trang sách tiểu sử đến mức có người hiểu sai suốt bao năm.

Trên tạp chí "Chumnum Chula" năm thứ 14, tập 3, số ngày 23 tháng 10 năm Phật lịch 2503 (1960), bức ảnh được in với chú thích:

Chân dung Đức vua Piyamaharat (Rama V) khi còn niên thiếu đang học chữ với Somdet Phra Phutthakhosachan (Toh) chùa Wat Rakhang Khositaram – ảnh do Phó đô đốc Luang Suwichaphaet hoan hỉ cung cấp.

Trong lời giới thiệu số báo đó, ban biên tập cũng viết:

Chân dung Đức vua Piyamaharat khi còn niên thiếu – một bức chân dung hiếm có – được kính thỉnh mang vào để trang trí, làm vẻ vang cho số báo nhân dịp quan trọng này.

Điều đó càng củng cố niềm tin.

Lỗi về tước hiệu (somanasak)

Nếu để ý kỹ sẽ thấy tước hiệu ghi trong ảnh là sai. Theo sắc phong thực tế từ vua Mongkut (Rama IV):

• Năm Phật lịch 2395 (1852): phong Phra Rachakhana với tước "Phra Thammakitti", lúc đó ngài đã 64 tuổi.
• Năm Phật lịch 2397 (1854): phong "Phra Thepkawi".
• Năm Phật lịch 2407 (1864): phong "Somdej Phra Phutthachan".

Bức ảnh ghi chú tước hiệu không khớp với bất kỳ giai đoạn nào phù hợp.

Căn cứ bác bỏ của Niwat Kongphian

Nguồn thực sự của bức ảnh được truy ngược lại bởi Niwat Kongphian, đăng trên tạp chí "Silapa Watthanatham" (Nghệ thuật & Văn hóa), năm thứ 2, số 7, tháng 5 năm Phật lịch 2524 (1981), trang 33. Các lý do bác bỏ:

1. Bức ảnh lấy từ một cuốn sách của người phương Tây tên "SIAM".
2. Chiếc quạt lễ (phat rong) dựa bên tường là loại quạt được ưa chuộng làm trước thời Rama V; về sau không còn thịnh hành làm quạt lễ nữa.
3. Nếu vị sư đó thực sự là Somdej Toh, Ngài phải đắp y kiểu "hom dong" và thắt dây lưng ngang ngực (ratprakot ok), chứ không phải như thấy trong ảnh. Ngay cả các vị sư thế hệ cũ ở Wat Rakhang Khositaram – những người từng gặp Somdej Toh – cũng khẳng định chắc chắn không phải Ngài.
4. Nhiều vương tôn là công chúa hoặc hoàng tử cũng khẳng định chắc chắn đó không phải là phụ vương của mình.

Cuốn sách "SIAM" 1909

Cuốn sách phương Tây tên "SIAM" nói trên có tên đầy đủ rất dài: "TWENTIETH CENTURY IMPRESSION OF SIAM: ITS HISTORY, PEOPLE, COMMERCE, INDUSTRIES, AND RESOURCES WITH WHICH IS INCORPORATED AN ABRIDGED EDITION OF TWENTIETH CENTURY IMPRESSIONS OF BRITISH MALAYA" – xuất bản tại London, Anh Quốc, năm Phật lịch 2452 (1909), vào cuối thời Rama V.

Chú thích ảnh trong cuốn này là "Buddhist Priest and Disciple" (Vị sư Phật giáo và đệ tử) – không phải tên người cụ thể.

Trong việc biên soạn sách, Somdet Phra Chao Borommawongthoe Krom Phraya Damrong Rajanubhab đã hoan hỉ ban cho các hình ảnh cá nhân liên quan đến Xiêm cho người biên soạn.

Lời xác nhận của Mom Chao Ying Phunphitsamai Diskul

Trong cuốn sách kỷ niệm lễ Songkran Chonburi năm Phật lịch 2507 (1964), bài "Somdet Phra Phutthachao Luang, Somdet Phra Phutthachan (Toh)" do Athuek Sawatdimongkhon viết, đã khẳng định rõ: bức ảnh là bức bị hiểu nhầm sai lệch.

Tại trang 11, ông cung cấp thông tin nguồn gốc bức ảnh từ bút tích của Mom Chao Ying Phunphitsamai Diskul, ái nữ của Krom Phraya Damrong Rajanubhab, trả lời câu hỏi của Athuek Sawatdimongkhon:

Somdet Phra Phutthachan (Toh) đây chẳng mấy chốc sẽ bị gán cho trăm thứ, toàn là chuyện kiếm ăn cả. Bây giờ ai muốn biết gì, chỉ cần ngồi thiền Vipassana là biết được. Chẳng mấy chốc chắc phải động đến cả nhà chức trách vào cuộc mất thôi. Có người đem ra bức ảnh một vị sư già với đứa trẻ đệ tử đang học chữ. Tôi nhớ rằng 'Robert Lenz' đã xin phụ thân tôi giúp làm bưu thiếp quảng bá nước Thái, ông ấy đã chụp ảnh tôi mặc trang phục Lào Nan, chị Luea soi gương, cùng với việc làm ra bức ảnh này nữa. Nhưng giờ đây lại biến thành bức ảnh Somdej Toh dạy học cho Đức vua Phra Phutthachao Luang – thật tệ hại. Sợ rằng sử liệu sẽ thành hỗn loạn cả thôi.

Về Robert Lenz

Robert Lenz là một nhiếp ảnh gia người Đức, chủ hiệu ảnh Robert Lenz, kinh doanh nhiếp ảnh từ năm Phật lịch 2437 (1894), được ban đặc ân là nhiếp ảnh gia triều đình thời Rama V. Như vậy bức ảnh này thực chất là một bức bưu thiếp dàn dựng nhằm quảng bá Xiêm, không phải chân dung ghi lại sự việc thật.

Giả thuyết khác: Luang Pu Sukh?

Ngoài ra, cũng có người nói vị sư trong ảnh là Phra Khru Wimonkhunakhon (Sukh Kesaro) chùa Wat Pak Khlong Makham Thao, tỉnh Chainat – nhưng có thể bức ảnh không chụp tại Chainat. Nếu đúng là Luang Pu Sukh, có thể đã chụp tại cung Tamnak Luang (cung Vàng) trong phủ của Đô đốc Somdet Phra Chao Borommawongthoe Krom Luang Chumphon Khet Udomsak. Bởi Luang Pu Sukh thường đến lưu trú tại cung Tamnak Luang hằng năm để tham dự lễ Wai Khru của Đô đốc Krom Luang Chumphon – người là đệ tử của Luang Pu Sukh.

Tuy nhiên, không thể kết luận chắc chắn. Bởi khi Mom Chao Ying Phunphitsamai Diskul trả lời, Ngài cũng không nói rõ đó là vị sư nào.

Kết

Bức ảnh "sư dạy học cho trẻ" là ví dụ tiêu biểu của một chi tiết sử liệu bị trôi dạt: khởi nguồn từ một bưu thiếp quảng bá du lịch năm 1909, rồi qua nhiều đời in ấn, bị gán thành chân dung Rama V thời thiếu niên học chữ với Somdej Toh. Những người sống gần Somdej – các vị sư thế hệ cũ Wat Rakhang, các vương tôn hoàng gia – đều đã lên tiếng. Nhưng chú thích sai vẫn tiếp tục in lại, đúng như lời Mom Chao Ying Phunphitsamai: "Sợ rằng sử liệu sẽ thành hỗn loạn cả thôi."